Prof. dr Ratko M. Jankov - in memoriam

Prof. dr Ratko M. Jankov
(11. novembar 1945 – 7. februar 2026)

Našeg dragog profesora Ratka Jankova pamtićemo kao čoveka britkog uma, jasnog izraza i izuzetnih intelektualnih sposobnosti. Svojim delovanjem oblikovao je ne samo generacije studenata, već i institucije koje nose budućnost hemijske i biohemijske struke. Duboko smo zahvalni što smo imali privilegiju da radimo sa njim i da od njega učimo.

Profesor Jankov je rođen 11. novembra 1945. godine u Novom Sadu. Radni vek proveo je na Hemijskom fakultetu Univerziteta u Beogradu, gde je ostavio dubok trag kao nastavnik, naučnik i značajan nosilac akademskog razvoja Fakulteta. Godine 1969. izabran je za asistenta na Katedri za hemiju Prirodno-matematičkog fakulteta. Za docenta za predmet Hemija prirodnih proizvoda na Katedri za biohemiju izabran je 1977. godine, za vanrednog profesora 1989, a za redovnog profesora na predmetima Hemija prirodnih proizvoda i Imunohemija 1995. godine.

Doktorirao je sa svega dvadeset šest godina na temi mikrobiološkog hidroksilovanja steroidnih metabolita. Tokom postdoktorskog usavršavanja boravio je u Parizu, u CNRS institutu za hemiju prirodnih proizvoda, u istraživačkoj grupi nobelovca Sir Derek Barton-a.

Bio je istinski pedagog, čovek koji je svojom pravičnošću, jasnoćom i dostojanstvom ostavio trajan trag u životima generacija studenata Hemijskog fakulteta. Umeo je da složene pojmove približi sa lakoćom i duhom, podstičući radoznalost i ljubav prema nauci i struci.

Zajedno sa kolegama sa Katedre za biohemiju bio je utemeljivač prvog studijskog programa Biohemije na Hemijskom fakultetu Univerziteta u Beogradu 1987. godine, ujedno i prvog takvog programa u regionu. Kako je pored hemije studirao i medicinu, svoje interesovanje za biomedicinske nauke ugradio je u koncepciju studijskog programa biohemije, koji je postao prepoznatljiv po snažnoj biomedicinskoj komponenti.

Kao jedan od osnivača studijskog programa Biohemije i dugogodišnji šef Katedre za biohemiju, profesor Jankov je dao izuzetan doprinos razvoju biohemijske nauke i struke u Srbiji i obrazovanju dvadeset četiri generacije studenata biohemije. Značajan broj njegovih studenata nastavio je naučnu i profesionalnu karijeru na uglednim univerzitetima i institutima u zemlji i inostranstvu. Tokom karijere izveo je više desetina diplomaca, magistranata, specijalizanata i doktoranata. Od četrnaest sadašnjih nastavnika i saradnika zaposlenih na Katedri za biohemiju Hemijskog fakulteta, čak jedanaest potiče direktno ili posredno iz njegove istraživačke i mentorske grupe.

Za saradnike na Katedri za biohemiju bio je i učitelj i uzor, podrška i prijatelj. Imali smo privilegiju da svedočimo širini njegovog intelektualnog dometa i retkoj sposobnosti da prepozna potencijal u ljudima na samom početku njihove karijere. Bio je posvećen oblikovanju novih generacija nastavnika i istraživača, i to ne samo kroz znanje koje je prenosio, već i kroz način razmišljanja koji je podsticao.

U svojoj naučnoj karijeri profesor Jankov je dao značajan doprinos u više naučnoistraživačkih oblasti: mikrobiološkoj hemiji, hemiji prirodnih proizvoda i imunohemiji, ali i u oblasti obrazovanja u hemiji. Često je govorio: "Kreativan čovek menja polje interesovanja svakih desetak godina". I on je to u potpunosti živeo. Imao je izuzetan osećaj za istraživačka polja koja će tek postati aktuelna i u svakoj od oblasti kojima se bavio bio je ispred svog vremena. Rukovodio je sa pet naučnoistraživačkih projekata.

Naučnu karijeru započeo je istraživanjima mikrobioloških transformacija steroida i sinteze antibiotika. U oblasti hemije prirodnih proizvoda bavio se izolovanjem, prečišćavanjem, strukturnom karakterizacijom i enzimskim sintezama različitih prirodnih proizvoda iz lekovitog bilja. U njegovoj istraživačkoj grupi izolovane su glukozidaze iz biljaka i kvasaca, i ispitivane kao biokatalizatori za sintezu fenolnih glikozida. Tom prilikom je po prvi put pokazano da se α-glukozidazom iz pekarskog kvasca mogu sintetisati glikozidi hidrohinona u visokom prinosu i sa značajnom stereoselektivnošću.

Još osamdesetih godina prošlog veka ukazivao je na prednosti primene antitela kao specifičnih reagenasa u dijagnostičke svrhe i bio pionir istraživanja u oblasti imunohemije u Srbiji. Njegova istraživanja bila su usmerena na hemijsku i biohemijsku karakterizaciju alergena, kao i na standardizaciju alergenskih ekstrakata za dijagnostičke svrhe primenom monoklonskih antitela, klasičnih biohemijskih metoda i hromatografije visokih performansi. Rezultat tih istraživanja bila je i registracija dva nova alergena (Fes p 4, i Act d 2), kao i registracija novih nukleotidnih i proteinskih sekvenci (GenBank ABQ42566, EF417825). U okviru istraživanja alergenog potencijala hrane, njegov tim je pokazao da pektini iz voća mogu ometati digestibilnost alergena iz datog izvora, što je privuklo pažnju naučne javnosti i o čemu je pisao i časopis The Economist.

Početkom XXI veka profesor Jankov je sa saradnicima inicirao formiranje laboratorije za proizvodnju proteina primenom tehnologije rekombinantne DNK, obezbedivši savremenu opremu kroz četiri WUS projekta za unapređenje nastave.

Tokom karijere publikovao je oko šezdeset naučnih radova. Autor je dve naučne monografije, pet univerzitetskih udžbenika i više školskih udžbenika hemije (osnovna škola i gimnazija), čime je dao značajan doprinos razvoju nastave hemije i biohemije na svim nivoima obrazovanja.

Posebno mesto u njegovom radu imala je i delatnost u naučnim i stručnim organizacijama. Bio je član predsedništva Srpskog hemijskog društva, član uređivačkog odbora časopisa Journal of the Serbian Chemical Society. Bio je i član Royal Society of Chemistry i Biohemijskog društva Srbije. Obavljao je dužnost predsednika Veća naučnih oblasti prirodnih nauka Univerziteta u Beogradu, bio predsednik organizacionog odbora seminara za nastavnike i profesore hemije u Srbiji, najpre pod nazivom Januarski dani prosvetnih radnika Srbije, onda Aprilski dani prosvetnih radnika Srbije (od 1988. do 2011), kao i član Obrazovnog foruma, organizacije posvećene unapređivanju kvaliteta obrazovanja u Srbiji. U periodu 2007-2008. godine bio je pomoćnik ministra nauke u Vladi Republike Srbije, u sektoru za osnovna istraživanja.

Od 1999. godine bio je zamenik odgovornog i glavnog urednika časopisa Hemijski pregled, od 2001. godine do 2023. odgovorni i glavni urednik, a od 2024. do 2025. počasni urednik. Tokom ovog dugog perioda uređivačkog rada omogućio je studentima i učenicima srednjih škola da pronađu u Hemijskom pregledu zanimljive i za njih relevantne informacije, i tako prošire znanje hemije. Takođe, obezbedio je da časopis bude dobar oslonac za nastavnike hemije kako da osavremene sopstvenu nastavu, i svima nama prostor za razmenu rezultata i saznanja u vezi s aktuelnim istraživanjima, predstavljenim na pristupačan i zanimljiv način.

Kao vrlo aktivan i posvećen član Srpskog hemijskog društva izabran je za zaslužnog člana 1992. godine, a za počasnog člana 2001. godine. Dobitnik je tri medalje Društva: za trajan doprinos razvoju (1997), za izvanredne rezultate u nastavi (2005) i za trajan i izvanredan doprinos nauci (2011). Godine 2019. Srpsko hemijsko društvo dodelilo je zahvalnicu profesoru Jankovu kao znak priznanja za dugogodišnji doprinos u radu Društva.

Iako je ostavio značajan naučni opus, profesor Jankov je uvek isticao da je njegov najveći uspeh to što iza njega ostaju ljudi, nastavnici i saradnici koji nastavljaju da otvaraju nove horizonte i približavaju hemiju i biohemiju novim generacijama. Za studente je bio profesor koji inspiriše i izaziva poštovanje, a za kolege pouzdan oslonac i sagovornik koji podstiče na razmišljanje i hrabrost. Njegov odlazak predstavlja veliki gubitak, ali vrednosti koje je ugradio u ljude oko sebe i ideje kojima je oblikovao školu biohemije na Hemijskom fakultetu nastaviće da žive kroz njihov rad.

Počivajte u miru, dragi profesore, Vaš legat ostaje.